Íslenski bærinn á sér rætur í sameiginlegri byggingararfleifð Evrópu frá því fyrir landnám Íslands. Þessi arfleifð hefur þróast með sérstökum hætti við íslenskar aðstæður, þar sem hugvitsamleg notkun á torfi og ótilhöggnu grjóti gegnir lykilhlutverki. Í íslenska bænum kristallast stór hluti af sögu og lifnaðarháttum Íslendinga í aldanna rás og þar er einnig að finna einstakan hlekk í menningarsögu Evrópu. Á Íslandi er ekki margt að finna utan sjálfrar náttúrunnar annað en íslenska bæinn sem telja má að heyri til verðmæta á heimsvísu. Engu að síður hefur tiltölulega lítil rækt verið lögð í að viðhalda og þróa þann hugsunarhátt og verklag sem liggur þessum byggingum til grundvallar. Nú á dögum standa aðeins fáir af þessum bæjum uppi.

Að Austur-Meðalholtum í Gaulverjabæjarhreppi, Flóa stendur dæmigerður íslenskur bær með sunnlenska laginu. Hann var endurbyggður á grunni eldri bæjar á síðustu áratugum nítjándu aldar og fyrstu áratugum þeirrar tuttugustu, og endurnýjaður að stórum hluta á níunda áratug tuttugustu aldar af núverandi eigendum bæjarins undir handleiðslu Harðar Ágústssonar og með styrk frá Húsafriðunarnefndar ríkisins. Bærinn er í um 60 km fjarlægð frá Reykjavík og 7 km sunnan við Selfoss. Lögbýlisréttur var veittur „til handverks og listiðnaðar, matjurta og skógræktar“, með bréfi undirrituðu af landbúnaðarráðherra dags. 14. mars árið 2000.
Um þessar mundir eru eigendur bæjarins, þau Hannes Lárusson og Kristín Magnúsdóttir, að leggja drög að mótun stofnunar sem hefur hinn íslenska bæ að meginviðfangsefni.

Stofnun þessi mun hafa eftirfarandi markmið:
1) að sinna rannsóknum á hefðbundinni verktækni og byggingaraðferðum íslenskra bæja
2) að efla og rækta verkkunnáttu sem mun nýtast við viðhald torfbygginga og annarra skyldra mannvirkja úr lífrænum og umhverfisvænum efnum
3) að aðlaga eða túlka þessa byggingarlist þannig að unnt verði að nýta lærdóma sem af henni má draga við smíði nýrra, nútímalegra og vistvænna bygginga
4) að draga athyglina að fegurð og listgildi íslenskra bæja

HUGMYNDAFRÆÐI OG UMGJÖRÐ
Auðkenni
Stofnunin mun bera heitið Íslenski bærinn. Kennimerki stofnunarinnar er ætlað með stílfærðum hætti að minna á þríhyrningsform burstabæjarins. Með endurtekningu formsins er vísað til mynsturs klömbruveggjar. Litirnir eru dæmigerðir jarðlitir: grænt (gras, gróður), brúnt (torf, mold) og grátt (grjót). Í brotalínum má finna bergmál frá hinum stafræna myndheimi. Vindhaninn gæðir merkið vissum léttleika og myndar andhverfu við hið stílfærða yfirbragð með tengingu við bústofn og bæjarlíf. Gylltur vindhaninn kallar fram andstæðan lit (blátt) og tilfinningu fyrir himni.

Verksvið
A. Sýning á gamla bænum að Austur-Meðalholtum ásamt bæjarhól verður opnuð almenningi og fræðimönnum með viðeigandi hætti.
B. Starfrækt verður kennslu- og rannsóknamiðstöð á landi Austur-Meðalholta. Húsnæði kennslumiðstöðvarinnar verður reist í nánasta umhverfi byggingar sem fyrir er á landinu í um það bil 70 metra fjarlægð frá torfbænum.
C. Sett verður upp sýning í húsakynnum kennslumiðstöðvarinnar sem leggur áherslu á íslensku byggingarhefðina í allri sinni fjölbreytni. Myndefnið verður framreytt með stuðningi sögulegra ljósmynda, teikninga, lýsinga, líkana, stafrænna myndgervinga svo og verkfæra og áþreifanlegra dæma.
Mikilvægt er að undirstrika að grundvallarforsenda stofnunarinnar byggir á samþættingu þessara þriggja megin þátta með tilliti til starfssemi og staðsetningar.

A. Bærinn að Austur Meðalholtum
„Sunnlenska gerð. Í Eystra-Meðalholti í Gaulverjabæjarhreppi, er ein elsta og best varðveitta baðstofa sunnanlands auk þess sem samstæðan öll er dæmigerð fyrir sunnlenskan meðalbæ. . . Þennan bæ ber að friða.“
Hörður Ágústsson. Íslensk byggingararfleifð II. Húsafriðunarnefnd ríkisins, 2000. 314.
Austur-Meðalholt er einn fárra torfbæja á landinu. Bærinn er nú í einkaeign á 10 hektara landspildu. Búskaparhættir voru alla tíð með gamla laginu og vélknúin tæki aldrei notuð við búskapinn (sjá kvikmynd Vigfúsar Sigurgeirssonar Í dagsins önn sem að stórum hluta var kvikmynduð í A-M). Öll hús sem byggð hafa verið á bæjarhólnum hafa ávallt verið torfhúsabyggingar og flestar byggðar á grunni bygginga frá 19. öld eða eldri. Í öllum hugsunarhætti, byggingaaðferðum og notkun byggingarefnis er Austur-Meðalholt í öllum aðalatriðum skilgetið afkvæmi íslenskrar bæjarhefðar, búskaparhátta og bændamenningar. Bærinn er staðsettur á afar heppilegum stað með tilliti til torftekju, lifandi hefðar og nálægðar við helstu þéttbýliskjarna. Þá er á svæðinu, í um 70 m fjarlægð frá torfbænum, gömul hlaða og hesthús í allgóðu ástandi með rafmagni og vatni sem væri góð akkerisfesting fyrir frekari framkvæmdir og skipulag á svæðinu. Er þá einkum átt við rekstur og uppbyggingu kennslumiðstöðvar ásamt sýningarsal.
Í byrjun 20. aldar voru 12 torfhús á bæjarhólnum ásamt heygarði og kálgarði umluktum torfveggjum. Nokkuð skortir á að bærinn sé tilbúinn sem fullgildur sýningargripur. Einkum þarf að ráðast í eftirfarandi aðgerðir:

1 . Fyrir vestan núverandi húsaröð þarf að byggja frístandandi þurrkhjall með grjótveggjum, timburgöflum og torfþaki. Hjallar sem þessir voru mjög dæmigerðir fyrir bæi á þessu landssvæði og mun enginn slíkur uppistandandi nú um stundir. Á Austur- Meðalholtum var stunduð útgerð, og átti Austur-Meðalholt verbúð á Loftsstaðasandi fyrr á tímum og stóð hjallur við bæinn. Þegar bærinn verður opnaður almenningi er eðlilegt að þurrkaðir verði í hjallinum þorskhausar, harðfiskur og söl. Þorskhausar og söl var dæmigert fæði fyrir Íslendinga fyrr á tíð og þekkir H.L. vel til verkunar og nýtingar þessara matvælategunda.
2. Fyrir austan núverandi húsaröð og samhangandi við hana þarf að endurreisa skemmu og skúr á grundvelli eldri bygginga. Slíkar byggingar voru dæmigerðar fyrir alþýðuhús í sjávarþorpum og torfbæi á þessu landssvæði í lok nítjándu aldar og á fyrri hluta tuttugustu aldar. Bæði söguleg og fagurfræðileg rök liggja til grundvallar þessum viðbyggingum en þær mynda rökréttan og fallegan endi húsaraðarinnar sem nú stendur.
3. Lagfæra þarf torfvegg í kringum kálgarð sem enn er nær óskemmdur og er mikilvægur hluti af heildarmynd bæjarins.
4. Bera þarf ofan í heimreið að bænum með tilliti til bílaumferðar og ferðaþjónustu.
5. Sinna þarf almennum frágangi og snyrtingu á umhverfi, setja inn upprunalega muni og myndir, ganga frá raflögnum og bæta aðgengi.
Að þessum framkvæmdum loknum verða á bæjarhólnum 8 torfhús sem mynda samstæða heild í hæfilega innrömmuðu umhverfi. Allar lagfæringar verða unnar í samræmi við viðmið Húsafriðunarnefndar og annarra sérfræðinga í verndun og uppbyggingu gamalla mannvirkja.
Í ljósi þekkingar og fyrri reynslu má gera ráð fyrir að hægt verði að ljúka þessum framkvæmdum með fullnægjandi hætti á um það bil 3 mánuðum. Viðhald og snyrting hefur verið viðvarandi þáttur í rekstri þessa torfbæjar þar sem mikil áhersla hefur verið lögð á ræktun vegna notagildis gróðursins í myndun skjóls og lífræns umhverfis. Varðandi vinnuafl við vissa verkþætti og viðhald mætti hugsa sér að þar væri verkefni fyrir skipulega unglingavinnu á vegum sveitarfélaga á svæðinu.

 

B. Kennslu- og rannsóknarmiðstöð
Á Íslandi er fátt að finna sem telja má til manngerðra verðmæta á heimsvísu annað en íslenska bæinn. Lítil kerfisbundin rækt hefur verið lögð í að viðhalda og þróa þann hugsunarhátt og verklag sem liggur þessum byggingum til grundvallar. Að auki hefur kynningu á þessum merka arfi lítið verið sinnt þrátt fyrir vaxandi áhuga fagmanna og almennings og sóknarfæra sem virðast vera til staðar innanlands sem utan.
Sett verður á laggirnar rannsóknar- og kennslumiðstöð í verktækni, hugmyndafræði og þróunarmöguleikum sem tengjast íslenska bænum. Þessi miðstöð mun hafa það að markmiði að sinna kerfisbundinni kennslu í vinnubrögðum sem snerta gerð og viðhald torfbygginga, jarðvegsvinnu, hleðslutækni, trésmíði o. s. frv. Jafnframt mun miðstöðin sinna rannsóknum á verklagi, verkfærum og annarri hefðbundinni tækni og hugsunarhætti sem varða torfbyggingar. Miðstöðin mun leitast við að túlka og skoða torfbæinn á grundvelli þróunarmöguleika hans og fordæmis í tengslum við umhverfisvænan arkitektúr og fagurfræðilegt samhengi við umhverfið, listsköpun og handverk.

Aðstaða og staðhættir
Umhverfi bæjarins á Austur-Meðalholtum verður að teljast afar heppilegt fyrir staðsetningu stofnunarinnar. Í nágrenni bæjarins í um 70 m fjarlægð til austurs er gömul hlaða sem að hluta til er gerð úr torfi og grjóti og byggir á mjög gömlum merg. Þetta hús sem að grunnfleti er samtals um 150m2 hafur verið lagað að verulegu leyti, lagt í það vatn, frárennsli og rafmagn og malarplan verið gert í kringum það. Þetta mannvirki er um margt ákjósanleg akkerisfesting fyrir frekari framkvæmdir og skipulag á svæðinu. Telja verður landsvæðið í nágrenninu, Flóann, einstaklega heppilegt fyrir þessa starfsemi. Torftekja er þar góð og steinhleðsla er enn lifandi hefð í þessum landshluta sem sjá má í veggjum og görðum á Stokkseyri, Eyrarbakka, Ölfusi og Skeiðum. Efni, aðdrættir og þjónusta er í seilingarfjarlægð á Selfossi og í Reykjavík.

Frekari uppbygging
Auk þeirra húsakynna sem þegar eru til staðar að Austur-Meðalholtum þarf að reisa eitt hús á svæðinu að umfangi u. þ. b. 130m2. Þessi bygging yrði annars vegar kennslu- og fyrirlestrarými með aðstöðu fyrir nemendur og hins vegar sýningaraðstaða fyrir myndefni, verkfæri og muni sem tengjast íslensku hefðinni. Lítið alhliða verkstæði yrði staðsett í gömlu hlöðunni. Teikningar af þessari nýbyggingu liggja þegar fyrir (sjá uppdrætti og myndir af líkani).
Starfsemi
Kjarninn í rekstri slíkrar miðstöðvar myndi einkum byggjast á námskeiðahaldi. Tilhögun námsins mætti lýsa sem eins konar vettvangstengdu meistarakerfi. Mótun á faglegu inntaki námsins og umfangi þess yrði í höndum stjórnar stofnunarinnar. Námsframvinda væri í umsjón Landbúnaðarháskóla Íslands. Nemendur kæmu úr röðum arkitekta, garðyrkjumanna, bænda, iðnaðarmanna, listamanna og annarra áhugamanna innanlands sem utan. Miðað er við að slík námskeið gætu t. d. gefið 3-6 einingar og væru ýmist verkleg eða bókleg eftir atvikum. Heppilegur fjöldi nemenda er 6-8 á hverju námskeiði. Í samræmi við eðli viðfangsefnisins og stundatöflu skólaársins er þægilegast að koma fyrir verklegum hluta námskeiðanna að vori (maí/júní) og hausti (sept./okt.). Hæfilegt væri að miða lengd námskeiðanna við 8 daga. Einnig mætti bjóða upp á fjölbreytt styttri námskeið yfir hásumarið miðuð við þarfir og áhuga sértækra hópa, ferðamanna og almennings, ef til vill í samráði við ferðaþjónustuaðila. Öll námskeiðin yrðu með fræðilegu ívafi, fyrirlestrum og vettvangsferðum, en meginhluti námskeiðanna byggðist á verklegri þjáfun í beitingu verkfæra og meðhöndlun efniviðar sem tengist byggingu og viðhaldi íslenskra bæja (sbr. Landbúnaðarháskóla Íslands, námskeiðslýsingu). Mikilvægt væri að verulegur hluti þessara námskeiða gætu farið fram á vettvangi upprunalegra torf/grjót mannvirkja t. d. í vörslu Þjóðminjasafnsins, annarra safna eða einstaklinga. Í þessu samhengi væri hægt að hanna námskeiðin með það fyrir augum að jafnframt námi myndi vinnuafl nemenda nýtast sem þáttur í viðhaldi torfhúsa eða uppbyggingu nýrra. Með þessum hætti tækist að kynna og veita ómetanlega innsýn í eðli slíkra mannvirkja á sama tíma og viðhald og endurbygging þeirra yrði eðlilegur hluti námsins.

Ráðgjöf og verktaka
Æskilegt er að þessi stofnun myndi eins konar þungamiðju þeirrar verkþekkingar sem fyrir er í landinu á sviði lífrænna byggingahefða og hafi umsjón með framkvæmd einstakra verkefna. Þessi viðfangsefni gætu bæði verið verklegar framkvæmdir í tengslum við hefðbundna bæi og (vistvænar) samtímabyggingar og lotið að skipulagi og uppsetningu einstakra viðburða og sýninga sem tengja má við íslensku torfbæjarhefðina í víðara samhengi.

C. Sýning/sjónræn framsetning
Íslenski bærinn á sér yfir 1000 ára þróunarsögu með ýmsum staðbundnum tilbrigðum. Í torfbænum kristallast saga og lifnaðarhættir Íslendinga í aldanna rás og þar er einnig að finna einstakan hlekk í menningarsögu Evrópu. Íslenski bærinn ber um margt sterkt svipmót járnaldarmannvirkja álfunnar frá því fyrir landnám Íslands. Til þess að veita innsýn í gerð og eðli bygginganna er mikilvægt að setja vitneskju um þennan arf fram á sjónrænt grípandi hátt. Verulegt magn teikninga, lýsinga og ljósmynda er varðveitt í söfnum og hjá einstaklingum. Á grundvelli þeirra heimilda auk módela og stafrænna myndgervinga væri tiltölulega auðvelt að setja saman efnismikla og vandaða sýningu þar sem byggingatæknilegar og fagurfræðilegar forsendur verða hafðar í fyrirrúmi. Kappkostað yrði að draga upp heillega heildarmynd af þróuninni innanlands auk þess að draga fram hliðstæður frá öðrum (norrænum) löndum. Með því að koma hluta af sýningu af þessu tagi fyrir í heppilegu húsnæði að Austur-Meðalholtum myndi hún annars vegar mynda fræðilegan bakgrunn við starfssemi kennslustofnunarinnar og hins vegar mynda samhljóm við Meðalholtabæinn sem sýningar-grip.
Fræðilegur grundvöllur
Hinn fræðilega þátt sýninga-rinnar væri æskilegast að vinna í samráði við sérfræðinga Þjóðminjasafsins (húsasafn, þjóðfræðideild, ljósmyndadeild), Húsafriðunarsjóðs og aðrar viðeigandi stofnanir og einstaklinga. Einnig er lykilatriði að hönnun og kynning sýningarinnar verði í samráði við safnafólk og ferðaþjónustuaðila á Árborgarsvæðinu. Í fyrsta áfanga væri eðlilegt að leggja áherslu á bæi og hefðir svæðisis þar sem hið sunnlenska lag yrði í fyrirrúmi. Á seinni stigum myndi yfirgrip sýningarinnar spanna íslenska bæinn á landsvísu. Athugandi er að hluti af þessari fræðilegu grunnvinnu verði unninn í samráði við bændur og Bændasamtökin, svo sem úrvinnsla á ljósmyndum og öðrum gögnum í vörslu Bændasamtakanna. Í þessu samhengi má til að mynda huga að kortlagningu og heimildum um uppistandandi minjar um íslenska bæinn á bújörðum. Viðkomustaður milli Austur-Meðalholta og sjávarþorpanna
Athugandi væri í samráði við heimamenn og sveitarstjórn Gaulverjabæjarhrepps að koma hluta af sýningu með megin áherslu á byggingarlist íslenska bæjarins fyrir t. d. í Félagslundi, félagsheimili Gaulverjabæjarhrepps. Einnig mætti athuga hugmyndir um Baugstaði í Stokkseyrarhreppi. Báðir þessir staðir gætu reynst heppilegir viðkomustaðir í hringferð ferðamanna um Flóann með viðkomu á Eyrarbakka og Stokkseyri. Áhersla sýningarinnar í Meðalholtum yrði meiri á byggingaaðferðir og verktækni meðan hluti sýningarinnar í Félagslundi og/eða Baugstöðum myndi undirstrika fjölbreytni og umfang hefðarinnar með meira rými fyrir módel, kvikmyndir o. s. frvHeimasíða
Mikilvægur þáttur í kynningu og umgjörð verkefnisins er gerð ítarlegrar heimasíðu um efnið á helstu tungumálum þar sem dregin verði upp mynd af litríkri sögu íslenska bæjarins. Miða ætti þessa heimasíðu jafnt við notkun nemenda, almennings og erlendra áhugamanna.

FYRIRKOMULAG OG REKSTUR
Sérstaða starfseminnar
• Fáir upprunalegir bæir eru til með sunnlenska laginu
(Árbær í Reykjavík, Burstafell á Austurlandi?)
• Verkmenningarþáttur byggingaraðferðarinnar gerður að þungamiðju
• Fjölbreytni íslenska bæjarins í brennidepli
• Dæmigerður miðstéttarbær frá síðasta þróunarstigi hefðarinnar
• Leitast við að tengja íslenska bæinn við stefnur og strauma í vistvænum/lífrænum arkitektúr í samtímanum
• Athygli dregin að mannvistarlegum þáttum íslenskrar byggingarlistar
• Áhersla á bæinn og umhverfið sem lifandi heild
• Sérstök áhersla á fegurð og listgildi
• Fáir uppistandandi bæir eru staðsettir í nálægð við þéttbýli Suð-vestur hornsins, flestir varðveittir bæir á Norður- og Austurlandi
• Landsvæðið (Flóinn, Árnes- og Rangárvallasýsla) með tiltölulega fá söfn og menningartengda staði opna almenningi

Eignarhald og verkaskipting
Stofnunin Íslenski bærinn ásamt táknmynd er skrásett vörumerki. Eigendur Austur-Meðalholta leggja til aðstöðu til starfsseminnar. Frekari uppbygging verður einnig í þeirra umsjá samkvæmt nánari útfærslu í samstarfs- og þjónustusamningum.

Verðmætasköpun
Greina má þau verðmæti sem verkefnið um stofnun Íslenska bæjarins mun skapa í nokkra meginþætti. Þessi verðmæti eru ekki öll af fjárhagslegum toga.

Viðhald verkkunnáttu
Hefðbundin íslensk hús verða ekki varðveitt nema með lifandi kunnáttu: sú færni sem þarf til að halda þessum byggingum við verður illa eða ekki lærð af bók. Mikilvægt er að átta sig á því að þessi kunnátta er hvergi til nema á Íslandi: það kunna engir aðrir en Íslendingar að byggja íslenskan bæ. Þessi þekking eða kunnátta telst vera verðmæti í sjálfu sér. Augljóst notagildi af þessari hlið starfseminnar snýr að viðhaldi af byggingum af þessu tagi í landinu, sbr. Húsasafn þjóðminjasafns.
Rannsóknir og saga.
Hlutverk stofnunarinnar verður að rannsaka þessa gamalgrónu byggingarhefð og draga fram í dagsljósið fjölbreytni hennar í öllum sínum tilbrigðum. Rannsóknir á hinni íslensku byggingarhefð gefa af sér heillegri sýn á sögu þjóðarinnar og búsetu fólksins í landinu. Húsin sem íslendingar bjuggu í - gerð þeirra og gæði - eru auðvitað afar mikilvægur þáttur í búsetuskilyrðum þeirra. Misskilningur margra nútímamanna á eðli þessara húsa sem halda því fram að forfeður þeirra hafi búið í frumstæðum moldarkofum verður þannig að stórum misskilningi um sjálfa sögu þjóðarinnar. Sala þjónustu á markaði.
Viðskiptahugmyndin um stofnun um íslenska bæinn snýst jafnframt um sölu á þjónustu á markaði, þ.e.a.s. sýningarhald, námskeiðahald og verktöku við viðhald húsa af þessu tagi.
Í samstarfi við byggingaaðila og rannsóknarstofnanir mætti einnig huga að þróun sumarbústaða sem grundvallaðir væru á hugsunarhætti hefbundinna íslenskra bæja. Slík hús falla betur að umhverfinu en nútímahús og eru að mörgu leyti heppilegri hvað varðar einangrun og ýmsa aðra byggingatæknilega þætti .
Öll þessi þjónusta mun gefa af sér umtalsverðar tekjur ef rétt verður á málum haldið.
Um leið og rekstur þessarar stofnunar um íslenska bæinn verður markaðsstarf sem stendur undir sér, mun stofnunin og sýningarhald henni tengt, breyta blæ héraðsins í augum ferðamanna til að mynda. Með rekstri stofnunarinnar bætist einn ferðamannastaður við í héraðinu, sem hefur margvísleg áhrif á rekstur annarra fyrirtækja og á aðdráttarafl héraðsins út á við.

Framkvæmdaáætlun
-Hefja almenna kynningarstarfssemi og greinaskrif, undirbúa ráðstefnu, og leggja drög að heimasíðu.
-Æskilegt væri að hefja framkvæmdir við fyrsta áfanga rannsóknar- og kennslumiðstöðvar strax í haust með það fyrir augum að byrja starfssemi (námskeiðahald) næsta vor.
-Vinna námskeiðslýsingar og leggja línur um skipulag námskeiða.
-Afla nauðsynlegra verkfæra, yngri og eldri.
-Leggja drög að samstarfssamningum.
-Kynna verkefnið og afla sambanda erlendis, einkum í Skandinavíu og Kanada
-Afla styrktaraðila/fjármagns.
-Ganga frá erindum og styrkumsóknum.
-Finna heppilegt rekstarform og skipa stjórn.

Lokaorð og framtíðartíðarsýn
Það er ekki hugmyndin að opna dæmigert minjasafn heldur setja á laggirnar stofnun sem leggur fyrst og fremst áherlsu á bygginartækni og hugmyndafræði íslenska bæjarins þar sem vistvæn og listræn gildi verða í fyrirrúmi. Íslenski bærinn er hlýleg og mannvæn vistarvera sem byggir ríkri hefð sem á fullt erindi við samtímann. Austur-Meðalholt er um þessar mundir ef til vill eini bærinn í landinu sem enn er notaður sem íverustaður stóran hluta af árinu. Með því að setja saman yfirgripsmikla sýningu um sögu og þróun íslenska bæjarins í nálægð við raunverulegan torfbæ ætti að geta skapast afar ákjósanlegur bagrunnur fyrir dýnamíska kennslu- og rannsóknarmiðstöð þessarar arfleifðar.
Hefðbundin íslensk byggingarlist býr yfir miklum órannsökuðum og vannýttum verðmætum. Stofnunin Íslenski bærinn vill leggja sitt lóð á þá vogarskál að hefja hefðbundna íslenska byggingarlist til þeirrar virðingar sem hún á skilið. Ef rétt er á haldið, ætti starfssemin að geta verið komin í jafnvægi og geta staðið undir verulegum hluta af kostnaði við reksturinn eftir 3-5 ár með jákvæðum margfeldisáhrifum út fyrir stofnunina sjálfa.